Tips bij rouwverwerking

Wanneer oude pijn, verlies of gemis eindelijk gevoeld mag worden, verwachten veel mensen dat er daarna opluchting komt. Soms gebeurt juist het tegenovergestelde. De leegte wordt voelbaarder, het verdriet dieper en de vraag groter en vraag je je wellicht af hoeveel je nog moet nog verwerken voordat het beter wordt?

Een valkuil is om dat verdriet vervolgens te gaan beoordelen. Ben ik te veel aan het piekeren? Blijf ik erin hangen? Zulke vragen kunnen waardevol zijn, maar soms komen ze te vroeg. Eerst is het belangrijk om te erkennen dat pijn ook gewoon pijn mag zijn. Tegelijkertijd is er een verschil tussen verdriet voelen en volledig samenvallen met je verdriet. Rouw vraagt niet alleen om voelen, maar uiteindelijk ook om weer verbinding maken met het leven, met anderen en met jezelf. Soms is de volgende stap daarom niet nog dieper graven, maar onderzoeken wat je naast het verdriet nodig hebt om verder te kunnen.

Goed boek om te lezen over rouwverwerking: 'Je bent jong en je rouwt wat', geschreven door Lisanne van Sadelhoff die zelf haar moeder is verloren.
Een eerlijk boek dat pijnlijk duidelijk maakt dat alles beter is dan zwijgen.

Het kan zijn dat je ervaart dat iedereen in je omgeving naar je omkijkt, je wilt helpen en ondersteunen, maar je daar eigenlijk he-le-maal geen behoefte aan hebt op dat moment. Het lijkt wellicht een grote stap, maar geeft het aan!
Benoem ook dat je de ander hiermee niet afwijst, maar dat je liever iets anders doet of juist niets doet. Het is ook altijd een momentopname. Dus als je geen behoeft hebt aan een praatje, maar bijvoorbeeld het wel prettig vind om een stuk te wandelen. Geef het aan! Bedank de ander altijd voor het aanbod en geef aan dat je het waardeert. Maar dat hoeft nog niet te betekenen dat je overal 'ja' en 'amen' op zegt. Geef de boodschap altijd vanuit de 'ik'vorm: 'Bedankt! Ik merk dat ik op dit moment de energie er niet voor heb. Zou je het me anders een andere keer deze week nog eens kunnen vragen als je daar tijd en ruimte voor hebt?' of 'Bedankt. 'Ik merk dat mijn behoefte meer ligt om een stuk te gaan wandelen of ergens koffie te gaan drinken. Past jou dat ook?'.
Het is altijd spannend. Maar vergeet niet. Oefening baart kunst.

Podcast: Zelfhulpvraag
In de aflevering van 1 mei 2026 praat Annegreet van Bergen over persoonlijke ervaringen met rouw en ook over de plek die de dood inneemt in de maatschappij. Schrijver Annegreet legt uit waarom zoveel nabestaanden met schuldgevoel kampen en welke woorden je beter kunt inslikken als je iemand die een dierbare verliest, probeert te troosten

Praat over de persoon die overleden is en probeer je gevoelens niet weg te stoppen.
Geef jezelf tijd: verdriet, boosheid en gemis mogen er allemaal zijn.
Blijf goed voor jezelf zorgen door genoeg te slapen, te eten en af en toe naar buiten te gaan.
Zoek steun bij mensen die je vertrouwt, zoals familie, vrienden of een mentor.
Doe iets kleins waardoor je je verbonden voelt met de persoon, zoals foto’s bekijken of herinneringen opschrijven.

Ooit schreef ik een scriptie met als ondertitel: "Als de dood van gisteren".
De verbastering duidde op de vraag: kun je je op rouw voorbereiden, zodat je als hulpverlener echt bij de ander kunt zijn, zonder ten onder te gaan in je eigen angst voor de dood? Mijn conclusie was, dat dat alleen lukt als je je eigen angst emotioneel doorleeft. Nu mijn eigen zoon een hersentumor heeft, is mijn stelling des te meer opportuun. Stop met denken over de dood, maar ga deze voelen in en met je lijf. Met buikpijn, hoofdpijn, tranen en alle kramp die daarbij hoort. Rouw blijft rouw, maar de traumatische "explosie" wordt gespreid en zo draagbaar!

Om ermee aan de slag te gaan...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Hoe het lichamelijke door kan werken in het systeem.........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Wanneer je een dierbare verliest, ontvang je meestal lieve woorden van steun uit je omgeving. Maar niet iedereen weet dat je misschien gemengde gevoelens ervaart na het overlijden van bijvoorbeeld een familielid of partner.

Zo kun je verdriet voelen omdat de persoon die is overleden een naar ziekbed heeft moeten doorstaan. Terwijl je ook opluchting ervaart omdat er een (zware) zorgtaak van je schouders is verdwenen.

Volwassen kinderen kunnen zich bevrijd voelen van hun rol als zoon of dochter na het overlijden van 1 of beide ouders. Buitenstaanders hebben meestal geen weet van hoe jij de relatie hebt ervaren en projecteren vaak hun eigen verwachting ('wat zul je hem/haar missen!) op degene die achterblijft.

Misschien is het lastig met iemand in je naaste omgeving te praten over de gedachten en gevoelens die er in je omgaan na het overlijden van iemand uit je naaste kring. Weet dan dat niets vreemd is en dat alles wat je ervaart aandacht verdient.
Aarzel niet en neem contact op met iemand die je vertrouwt en die luistert om jou te willen begrijpen in plaats van zelf impulsief te reageren op wat je zegt.

Ken je niemand in je omgeving bij wie je terecht kunt? Neem dan contact op met het algemeen maatschappelijk werk, een rouwtherapeut of psycholoog.
Veel sterkte toegewenst!

Als een broer of zus overlijdt, dan brengt dat vaak veel teweeg binnen het gezin. Rollen veranderen. Ouders zijn niet altijd beschikbaar voor emotionele steun, omdat ze genoeg hebben aan zichzelf. Aandacht gaat vaak naar de ouders, want zij zijn een kind verloren. En daardoor komen broers en zussen vaak 'tekort', worden zij niet voldoende gezien in deze enorme verandering binnen het gezin, in hun verlies.
Herken je dit en merk je dat je hierin vastloopt? Neem dan contact op met een rouwtherapeut om hiermee aan de slag te gaan, om ruimte te maken voor jouw eigen proces.

Praat erover: Zoek steun bij vrienden of familie. Juist in jouw directe omgeving. Praat, praat en praat er over. Mocht je bij jouw vrienden of familieleden niet voldoende aansluiting vinden? Ga dan naar een therapeut. Het delen van je gevoelens kan helpen bij het verwerken van het levend verlies. En het kan ook helpend zijn als een buitenstaander eens met jou meedenkt. Die stelt net andere vragen of luistert op een andere manier.

Wat vaak onderbelicht blijft is de wijze waarop we rouwen vaak haar weerslag heeft met hoe we gehecht zijn, hoe onze hechtingsrelatie met onze ouder of verzorger is verlopen. Tip onderzoek je hechtingsrelatie door hierover te lezen of met een therapeut eens te benaderen. Het zal je inzicht en helderheid kunnen geven over hoe je rouwt en wat helpend voor je is.

Een mooi initiatief in Nederland; het rouwpad op Terschelling. Een 75 kilometer lange wandeling die je in vijf etappes kunt lopen. Je kunt vooraf een wandelbox bestellen met de route en een gidsje. Je weet dan langs welke punten je komt. Het idee is om je een paar dagen helemaal over te geven aan je de rouw. Los van alle beslommeringen en afleidingen van het alledaagse leven. Dit kan goed
helpen om echt ruimte te maken voor alle gevoelens waarvan je vermoed dat ze binnen in je zitten, maar die er nog niet uit zijn gekomen. Geef je eraan over.

Deze documentaire laat zien hoe rouw kan transformeren van een individuele en verdrietige ervaring tot een bron van kracht en beweging.
Vrouwen delen hun verlies, zowel op persoonlijk, ecologisch als koloniaal vlak, en creeren rituelen die troost bieden en verzet mogelijk maken.

Als een kraai een andere, levenloze kraai aantreft, vliegt hij vaak niet zomaar weg.

Het roept. Andere kraaien verzamelen zich. Ze worden alert. Ze houden de omgeving nauwlettend in de gaten.

Wetenschappers hebben dit gedrag, soms een 'kraaienbegrafenis' genoemd, bestudeerd en hun ontdekkingen zijn opvallend. De kraaien lijken zich niet te verzamelen uit sentimentaliteit in de menselijke zin van het woord. Ze verzamelen zich om te leren. Ze speuren naar gevaar. Ze proberen te begrijpen wat er is gebeurd. En als ze een bedreiging zien, onthouden ze die.

Kraaien zijn zeer intelligent. Ze kunnen gezichten herkennen, risico's onthouden en anderen waarschuwen. Dus wanneer ze zich rond een gevallen kraai verzamelen, doen ze misschien iets dat sterk gebaseerd is op hun instinct: ze zetten verlies om in bewustwording, en bewustwording in bescherming.

Daar schuilt iets belangrijks in.

Veel mensen leren weg te kijken van wat pijnlijk is. Het te vermijden. Zichzelf te verdoven. Maar kraaien doen iets anders. Ze letten op. Ze onderzoeken. Ze leren samen.

Dat is een vorm van intelligentie.

Niet alleen intellectuele intelligentie, maar ook sociale intelligentie.

Het soort dat begrijpt dat overleven niet alleen draait om individuele kracht, maar ook om gedeeld bewustzijn. Om gevaar te herkennen. Om erover te communiceren. Om de groep te helpen wijzer te worden doordat er één leven verloren is gegaan.

Misschien is dat ook wel een deel van wat emotionele intelligentie werkelijk inhoudt.

Niet bezwijken onder de pijn.
Het niet negeren.
Maar wel voldoende aanwezig blijven om ervan te leren, en genoeg betrokken zijn om die kennis nuttig te maken voor anderen.

Een neergestorte kraai blijft niet onopgemerkt.

De anderen verzamelen zich.
Ze letten op.
En ze geven die les door.

Bron:
Swift, K. N., et al. (2015). "Dangerous dead conspecifics trigger generalized avoidance in corvids" – Animal Behaviour
Activeer om grotere afbeelding te bekijken,

Bij het missen van een overleden dierbare, is het helpend dat je die persoon koestert, door de dierbare herinneringen te eren en te koesteren. Schrijf mooie herinneringen op in een dagboek, bekijk mooie foto's terug, luister naar zijn/haar lievelingsmuziek of loop dezelfde wandeling die je weleens samen met hem/haar liep.
Natuurlijk kan er veel verdriet bovenkomen, maar op deze manier houd je deze persoon dichtbij je.
Realiseer je dat hij/zij altijd voortleeft in je hart!

Rouw is zelden rustig of overzichtelijk. Voor veel mensen voelt het als een wirwar van emoties die elkaar in hoog tempo afwisselen. Verdriet, boosheid, opluchting, schuldgevoel, gemis en soms zelfs momenten van rust of lichtheid. Het kan verwarrend zijn en je het gevoel geven dat je de grip kwijt bent. Maar juist die chaos hoort bij rouw.

We leven in een wereld waarin we gewend zijn om dingen te begrijpen en op te lossen. Rouw laat zich alleen niet sturen. Het komt in golven en vaak op onverwachte momenten. De ene dag voel je je redelijk stabiel, de volgende dag kan een kleine herinnering je volledig uit balans brengen.

Misschien heb je wel eens gehoord van de fases van rouw, zoals ontkenning, boosheid, onderhandelen, verdriet en aanvaarding. Deze fases kunnen helpend zijn om iets van houvast te voelen. Tegelijk is het belangrijk om te weten dat rouw niet volgens een vaste volgorde verloopt. Niet iedereen doorloopt alle fases en zeker niet op dezelfde manier. Je kunt heen en weer bewegen tussen verschillende gevoelens, soms meerdere op een dag.

In die chaos ligt ook een uitnodiging. Niet om het op te lossen, maar om er ruimte voor te maken. Om minder van jezelf te vragen. Je hoeft niet sterk te zijn, je hoeft het niet goed te doen. Rouw vraagt geen prestatie, het vraagt aanwezigheid.

Gun jezelf pauzes. Adem. Sta toe wat er is, ook als het tegenstrijdig voelt. Juist door ruimte te maken voor de chaos, kan er langzaam iets van zachtheid ontstaan.

Rouw is geen rechte lijn. Het is een beweging. En jouw manier daarin is precies goed.

Rouw kan onverwacht intens binnenkomen. Soms voelt het bijna fysiek pijnlijk. Dat rauwe gevoel heeft niet alleen te maken met je emoties, maar ook met hoe je brein werkt.

Ons brein is namelijk sterk gericht op ervaring en patronen. Het leert door herhaling. Als iemand jarenlang elke dag rond hetzelfde tijdstip thuiskwam, wordt dat een vast patroon in je systeem. Zonder dat je er bewust over nadenkt, verwacht je brein dat die persoon er weer zal zijn.

Wanneer iemand overlijdt, verandert de werkelijkheid. Maar je brein heeft tijd nodig om die verandering bij te benen. Het blijft nog een tijd reageren alsof de oude situatie er nog is. Je kunt bijvoorbeeld rond een bepaald moment op de dag ineens een gevoel van verwachting hebben. Of je denkt even dat je een berichtje moet sturen, voordat het besef weer binnenkomt.

Dat moment waarop realiteit en verwachting botsen, kan heel pijnlijk zijn. Het is alsof je verlies telkens opnieuw even wordt bevestigd. Dit maakt rouw zo rauw. Niet omdat je iets verkeerd doet, maar omdat je brein nog bezig is om zich aan te passen.

Het helpt om te begrijpen dat dit een natuurlijk proces is. Je hoeft die automatische reacties niet weg te duwen. Ze laten juist zien hoe diep iemand verweven was in jouw leven.

Na verloop van tijd zullen die patronen langzaam veranderen. Niet omdat je vergeet, maar omdat je brein nieuwe ervaringen opbouwt. Tot die tijd mag je mild zijn voor jezelf.

Rouw is niet alleen iets van je hart. Het leeft ook in je brein. En beide hebben tijd nodig.

'Ik rouw van jou' is een documentaire over rouw bij jonge mensen die te vroeg in hun leven een ouder zijn verloren. Vooral jongvolwassen mensen komen hierbij aan het woord.
Het gaat over rouwen, wat dit is, hoe je dit doet (ieder op zijn of haar eigen manier) en de obstakels die je hierbij kunt tegenkomen in jezelf en bij anderen.
Het gaat over verschillende manieren en momenten waarop de overgebleven gezinsleden ieder op hun eigen manier rouwen.
Het is een waardevolle documentaire die (h)erkenning biedt en ook een gespreksopener kan zijn.

De documentaire is terug te vinden en te zien op NPOstart.

Ik heb al enkele cliënten met heftige rouw begeleid die zelf nooit hadden gedacht bij een therapeut te belanden. Ze hadden een sterk karakter, gezonde coping en een mooi netwerk. Toch liepen ze vast en de stap naar hulp bracht ze naar de volgende stap in het rouwproces.

Verlies raakt ons allemaal op een persoonlijke manier. Het kan gaan om het overlijden van een dierbare, het beëindigen van een relatie, het verlies van werk of een andere ingrijpende verandering. Vaak spreken we over ‘rouwverwerking’, maar dit woord suggereert dat rouw iets is dat afgerond moet worden of beheerst kan worden. In werkelijkheid gaat het bij verlies juist om het creëren van ruimte voor je emoties en het leren luisteren naar jezelf.

Het rouwproces verloopt niet lineair. Je kunt periodes van verdriet, boosheid, opluchting, schuldgevoel of leegte ervaren, vaak allemaal door elkaar. Dit kan verwarrend zijn, maar het is volkomen normaal. Door je gevoelens te erkennen en ze een plek te geven, ontwikkel je langzaam een natuurlijke manier om met het verlies te leven. Kleine rituelen kunnen hierbij helpen, zoals herinneringen koesteren, gedachten opschrijven of bewust tijd nemen om stil te staan bij wat je voelt.

Ook lichamelijke signalen horen bij rouw. Veel mensen voelen spanning in hun schouders, een brok in hun keel, een zwaar gevoel op de borst of vermoeidheid. Deze signalen geven aan dat verdriet niet alleen mentaal, maar ook fysiek wordt ervaren. Door hier aandacht aan te geven, bijvoorbeeld met lichaamsgerichte oefeningen, ademhaling of ontspanningsoefeningen, kun je emoties beter doorleven en integreren.

Het doel is niet om het verlies te vergeten of te ‘verwerken’ zoals het vaak klinkt, maar om het een plek te geven in je leven. Stap voor stap ontstaat er ruimte voor jezelf, voor nieuwe ervaringen en voor de dingen die je energie geven, terwijl je nog steeds verbonden blijft met wat je hebt verloren.

Wat doe je als de storm niet overwaait en je moet gaan leven met dat wat er is. Weten wat te doen voor jezelf als je het moeilijk hebt. Een paar ideeën:
Een lijstje met activiteiten maken om uit te kiezen, als een hulpbron in de rug om jezelf te steunen. Bijvoorbeeld iets wat je graag doet en jou in een positieve stemming brengt: een wandeling maken, een liedje luisteren, een boek lezen, opruimen, de hond uitlaten, een puzzel maken etc.
Bedenk je hebt altijd een keus. In het boek van Edith Egar, de keuze, beschrijft ze dat 'niet kiezen' ook een keus.
Bouw structuur in je dag, je week. maak een dagagenda, om tijdsbesef tegen over de hulpeloosheid, machteloosheid te zetten. Structuur geeft een gevoel van regie. En vergeet niet tijd voor ontspanning daarin mee te nemen.
In verbinding zijn met de ander, door te vertellen wat jou bezighoudt kan de kalme aanwezigheid van de ander kan jou helpen je emoties te reguleren.

Alleen zijn, een toekomst die in duigen valt, niets is meer vanzelfsprekend. Je bent je baan, je partner, je kind, je ouder of je beste vriend(in) kwijt. Verdriet en rouw laat zich niet "verwerken", dat gaat niet over, gaat niet weg. Ik ben aan het leren om mijn verdriet en rouw te "dragen". In mijn leven te hebben, ernaar te kijken en te voelen. De scherpte wordt zachter, het wordt draaglijker.

Het boek van Manu Keirse: Helpen bij verlies en verdriet is een prachtig mooi boek "voor wie rouwt of een dierbare wil bijstaan in zijn verdriet".
Het boek is troostende en verrijkt geschreven vanuit verschillende perspectieven. Een echte aanrader!

Rouwverwerking is het innerlijke proces waarbij iemand leert omgaan met verlies. Dat verlies kan het overlijden van een dierbare zijn, maar ook een scheiding, verlies van gezondheid, werk of een toekomstbeeld. Rouw gaat niet alleen over verdriet; het raakt ook angst, boosheid, schuldgevoel, leegte en verwarring. Het doel van rouwverwerking is niet “het loslaten” van wat of wie je verloren bent, maar het vinden van een nieuwe balans waarin het verlies een plek krijgt in je leven.

Rouwverwerking volgens Kübler-Ross
Psychiater Elisabeth Kübler-Ross beschreef rouw aan de hand van vijf fasen. Deze fasen volgen geen vaste volgorde en kunnen elkaar afwisselen of herhalen:
Ontkenning – Het verlies voelt onwerkelijk. Dit is een beschermingsmechanisme van het brein om de pijn te doseren.

Woede – Boosheid kan zich richten op anderen, jezelf of het leven. Deze fase laat zien dat de realiteit begint door te dringen.

Onderhandelen – Gedachten als “als ik dit anders had gedaan…” of “wat als…”. Het brein zoekt houvast en controle.

Verdriet / depressie – Het diepe besef van het verlies. Verdriet, leegte en machteloosheid staan centraal.

Aanvaarding – Het verlies wordt erkend als onderdeel van het leven. De pijn is er nog, maar overheerst niet meer alles.

Belangrijk: niet iedereen doorloopt alle fasen, en niemand “faalt” in rouw. Rouw is persoonlijk en uniek.

Tip voor rouwverwerking
Sta jezelf toe om niet te weten hoe het moet.
Rouw vraagt geen oplossingen, maar aanwezigheid. Door gevoelens niet weg te drukken en geen druk op jezelf te leggen om “verder te gaan”, geef je je onderbewustzijn de ruimte om het verlies te verwerken. Soms is stil zijn, voelen en ademen al genoeg om een stapje vooruit te zetten.

Levend verlies verschilt van een definitief verlies doordat het verlies steeds verandert. Je moet je steeds opnieuw verhouden tot een andere situatie. Levend verlies is bijvoorbeeld verlies van gezondheid door een progressieve ziekte. Dat maakt het ook zo lastig en vraagt het steeds opnieuw om aandacht en energie. Het heeft ook geen duidelijk eind, het gaat maar door.
Levend verlies vraagt om erkenning en het benoemen. Weten dat het echt bestaat en dat het een naam heeft, geeft mensen vaak al erkenning en een stukje normalisering van de klachten.

Wat een prachtig en aangrijpend boek, Doet sneeuw pijn. Over hoe verlies voelt en wat het met je doet.
En het boek, Niet de race maar de reis. Met de prachtige zin. "Om te vergeten sluit je je af, Om te vergeven stel je jezelf open". Aanraders om te lezen.

Alles is nat en koud: het restje sneeuw smelt tussen mijn vingers.
De lucht proeft nat.
De bast van de boom is helemaal nat.
Alle soorten mos die ik voel zijn doorweekt.
Hoe dragen ze dit?

Op de takken van de kleineren bomen hangen allemaal druppels: veel tranen, heel veel tranen.
Ik kan ze eraf schudden maar ze willen gezien worden, ervaren.
Ze mogen er zijn met alle andere tranen van het hele bos.

In het meer zijn ze nog bevroren: ik voel angst om ze los te laten.
Word ik dan overspoeld?

Zijn zachte stem klinkt tussen het geluid van vallende druppels en zingende vogels:
IK ben er, IK begrijp jou, huil maar.

Vaak hebben we een kritisch stemmetje in ons hoofd wat van alles vindt van wat we doen en wat we niet doen. Het geeft een oordeel over onszelf en dat is vaak niet helpend.
Weet dat je brein niet altijd nuttige informatie geeft. Die interne criticus hebben we allemaal in ons, maar die hoeven we niet altijd ruimte te geven. Je mag overwegen wat deze aangeeft en of je hier wel of niet iets mee wilt doen. Het gaat hier om het maken van een bewuste afweging. Jij bent de baas, niet je criticus.

Het boek 'Het rouwende brein' van Mary-Frances O'Connor legt in begrijpelijke taal uit hoe rouw werkt in het brein. Er is eindelijk meer wetenschappelijk onderzoek naar gedaan, waardoor je o.a. leest dat je niet gek wordt als je meent een dierbare overledene nog te zien of te horen, maar wordt er uitgelegd hoe dit werkt in je brein.

Wanneer kinderen door verschillende leeftijdsfasen gaan, kan rouw opnieuw opduiken. Wanneer één van je ouders overlijdt als je kleuter bent, kent de wereld nog een magisch karakter. Dood is niet voor altijd, is niet helemaal te bevatten. Dat is iets van sprookjes en van verhalen. Wanneer kinderen dan ouder worden en meer besef krijgen van de werkelijkheid, kan het besef van de dood van een ouder ineens indruk maken. Dit is niet iets om je zorgen over te maken. Het is een verwerking die hoort bij de leeftijdsfase. Geef kinderen opnieuw de tijd en de aandacht om het op hun eigen manier te verwerken. Vertel op een liefdevolle manier de waarheid, zodat ze zich deze eigen kunnen maken.

Sta jezelf toe om te rouwen.
Tijdens het rouwproces, dat voor iedereen anders is, kun je de volgende gevoelens ervaren: shock en verwarring, gevoelloosheid, verdriet, woede, eenzaamheid en schuldgevoel. Je worstelt met je relatie met je overtuiging.
"Neem je gevoelens in je op en laat ze komen en gaan." Soms duurt het maanden.

Mensen denken vaak dat verdriet en gemis minder worden in de loop der tijd. Dat voelt ook zo, al kan het voor mensen die rouwen ineens zo zijn dat na enige tijd of na langere tijd het verlies "als de dag van gisteren" voelt.
Ik denk dat het zo werkt dat je ruimte om je verdriet heen maakt.
Je verwerkt het, onderneemt weer dingen, maakt ruimte voor nieuwe ervaringen.

Focus op jouw eigen veerkracht: Herinner jezelf eraan dat je veerkrachtig bent en dat je kunt groeien en bloeien, zelfs in moeilijke tijden. Het is echt waar. Er zijn namelijk vaker hobbels geweest, maar die heb jij ook overwonnen. Kijk maar eens terug in jouw geschiedenis. Er is vast ergens een moment geweest dat je het even niet meer wist of dat het leven even tegenzat. Maar uit dit dal ben je gekomen. Je bent veerkrachtiger dat je denkt.

Rouwen is liefde zeggen ze wel eens. Het is als het ware de prijs die we betalen voor het aangaan van een betekenisvolle relatie. Door ons af te schermen van het verdriet, sluiten we ook het betekenisvolle buiten. Een gezond rouwproces is er onder andere voor om het verlies te aanvaarden en het te verweven in de rest van ons leven. Hiermee behouden we de liefde en betekenisvolle relatie alleen op een andere manier.

Rouw kan je hele dag door onverwachts overvallen.
Door bewust een kort moment in te plannen - bijv. 5 minuutjes waarin je stilstaat bij je verlies, een herinnering ophaalt, iets opschrijft of gewoon even voelt wat er nu is - creëer je voor jezelf een veilige structuur.

Dit helpt doordat:
• Je jezelf toestemming geeft om stil te staan bij je verdriet. Daardoor hoef je minder te vermijden. Je geeft ruimte en aandacht aan jouw verlies, wat belangrijk is.
• Tegelijk hoef je niet de hele dag met je verlies bezig te zijn, omdat je een vast ankerpunt hebt. Dit kan lucht geven: rouw krijgt een plek, zonder dat het alles hoeft over te nemen.

Als er sprake is van vastgelopen rouw laat ik de cliënt een rouwpad neerleggen. Deze bevat de volgende stappen: overeind blijven-aanschouwen-verduren-omkeren-opbouwen-funderen-integreren. Van al deze stappen heb ik een ankerplaat gemaakt. Door deze een plek op de grond in mijn gespreksruimte te geven, wordt zichtbaar hoe jouw rouwpad eruit ziet, op welke plek je op dat moment staat en hoe deze zich verhoudt tot de andere stappen. Dit biedt naast visueel inzicht ook op gevoelsniveau inzicht en wordt helder wat nodig is om een beweging in je rouwproces te maken.

Ze zeggen wel eens dat je 'rouwwerk' moet doen om verlies te verwerken, maar dat klinkt zo moeterig. Zie het eerder als zelfzorg, als voorzichtig en niet geforceerd het proces zijn gang laten gaan en dat een zelf begeleiden met dingen die bij je passen, waarvan je houdt, die je graag doet.

Auteur Hans Stolp heeft verschillende boekjes en ook podcasts te beluisteren over de dood, wat gebeurt er als je doodgaat, omgaan met gestorvenen.

Jaren geleden heb ik i een lezing van Hans Stolp bijgewoond. Na afloop was mijn gedachten. Hoe zou het zijn als alle mesne met verlies ervaringen zijn verhalen eens zouden horen... Ik vond het zeer vertroostend en verzachtend.

ik nodig je bij uit eens luisteren en / of te lezen

warme groet
Bea

Levend verlies is een bijzondere vorm van rouw. Anders dan bij rouw na afscheid door een overlijden bijvoorbeeld, is het bij levend verlies zo dat het een steeds terugkerend proces is. Er is geen duidelijk definitief einde. Bij levend verlies kun je denken aan verlies van gezondheid of verlies van een relatie. Dat maakt het soms heel lastig, omdat je je er steeds weer toe moet verhouden.
Ervaar jij levend verlies en wil je eens sparren? Neem dan gerust contact op.

Een integratieve procesmodel (IPM) een integratie van bestaande therapieën, hulpmiddelen en modelellen uit de psychologie, filosofie en theologie met vijf dimensies van rouw - de fysieke, emotionele, cognitieve, sociale en spirituele - als basis. Rouw kan een begin zijn van existentiële groei.

Om rouw beter te begrijpen, moet je leren accepteren dat dierbaren na hun dood deel blijven uitmaken van ons leven.

Wanneer een dierbare overlijdt, raken we diegene niet helemaal kwijt – ze blijven bij ons in onze herinneringen, foto's en voorwerpen.

Het concept van blijvende banden erkent dat mensen lang na hun dood in ons leven kunnen blijven.

We kunnen ze in ons dagelijks leven houden door te praten over foto's van hen, hun graf te bezoeken of de tradities die we met hen hadden voort te zetten.

Blijvende banden suggereren dat rouw niet hoeft te betekenen dat we de banden met onze dierbaren verbreken na hun overlijden. In plaats daarvan kan de relatie in hun fysieke afwezigheid worden aangepast op een manier die de verbinding in stand houdt. Dit staat in contrast met oudere theorieën over rouw die de nadruk legden op 'loslaten' en 'afsluiting bereiken'.

We kunnen die onthechting voorkomen en werken aan het behouden van de verbinding die we hadden, waardoor die persoon bij ons blijft.

Dit concept gaat over het meenemen van hen – op een manier die gezond en comfortabel is, in plaats van overweldigend.

Eerste hulp bij onverwacht of plotseling overlijden op de werkvloer:

Wanneer een collega overlijdt, kan dat op verschillende manieren impact op ons hebben. Velen van ons brengen evenveel tijd op het werk door als thuis, wat kan betekenen dat we een band opbouwen met onze collega's, zelfs als we buiten werktijd geen tijd met hen doorbrengen. Dit kan leiden tot hun afwezigheid, wat een echte kloof creëert, zowel professioneel als persoonlijk.

Hoe ga je als manager om met het overlijden van een collega – zowel praktisch als emotioneel? Je kunt overweldigd raken door gevoelens van verlies of vermoeidheid en concentratieverlies ervaren.

Onvoorzien: Praat met je dierbare collega: Sterven en rouwen kan intens eenzaam zijn. Door met je dierbare te praten over hoe je je voelt, en hem of haar op zijn of haar beurt over zijn of haar eigen emoties te laten praten als hij of zij nog leeft.

Plotseling: Erken het verlies publiekelijk: Roep het team bijeen om het overlijden formeel te erkennen. Dit kan bestaan ​​uit een moment van stilte, het delen van herinneringen of het inrichten van een herdenkingsplek met een gastenboek of bloemen.

Met EMDR werk je niet aan het wissen van je verdriet, maar aan het loslaten van de lading die eraan vastzit. Dat betekent dat je de herinnering mag houden, maar zonder dat ze je elke keer opnieuw meesleurt. Zo maak je ruimte om weer te kunnen léven, naast het missen.

Stel; je verliest een dierbare.
Dan is niet alleen die persoon weg, daarmee ook diens rol/functie die werd vervuld in jou leven.
Doordat een verlies dusdanig impact op je heeft en jou en je kijkt op anderen en de wereld voorgoed kan veranderen, verlies je ook enige aansluiting. Bepaalde contacten, vriendschappen werken niet meer zo goed. Ook daar kan afscheid en verlies in zitten. Wellicht kun je niet meer het werk doen dat je deed, in de functie, locatie of de hoeveelheid uren. Nog een te erkennen verlies. Zo kan ik nog wel een doorgaan.
Mijn doel is niet om het zwaarder of groter te maken.
Mijn doel is inzichtgeven dat één verlies meerdere veranderingen teweeg kan brengen, welke op hun buurt ook weer als een verlies ervaren kunnen worden.

Van Lindsay Gibson................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Van Manu Keirse.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Geregeld krijg ik de vraag of het zin heeft om extra ondersteuning te vragen in de periode voorafgaand aan een overlijden. Dat heeft zeker zin.
Op het moment dat je weet dat iemand gaat overlijden door bijvoorbeeld ziekte, komen er allerlei emoties los. Vaak gaat de overleefstand aan en komen we in actie. We gaan regelen en zorgen en vinden het lastig om daarnaast ook te vertragen en te voelen wat de hele situatie met ons doet.
Oude patronen in de onderlinge relatie worden versterkt en ieder gaat op zijn eigen manier om met de situatie en emoties die opgeroepen worden.
Hoe zorg je in deze situatie goed voor jezelf en je dierbare van wie je afscheid moet nemen? Wat hebben jullie nodig en lukt het om in verbinding te blijven? Om te zeggen wat je nog wilt zeggen?

Wees je bewust in persoonlijke verschillen in het omgaan met emoties en laat iedereen hierin zijn eigen weg vinden. Probeer momenten van vertragen en rust in te plannen zodat je kan voelen wat er voor emoties spelen. Zoek steun in je omgeving en probeer te praten over hoe het met je gaat.
Je kunt niet in het voren rouwen zoals ze zeggen, het echte rouwproces komt pas op gang na het daadwerkelijke verlies. Maar het proces in aanloop naar een overlijden genereert ook verlies en dus rouw. Als je hier op een goede manier mee om kan gaan en met een goed gevoel afscheid kan nemen, dan helpt dat het op gang brengen van een gezond rouwproces na het overlijden.

Alles wat je voelt mag er zijn – verdriet, boosheid, leegte of zelfs opluchting. Zorg goed voor jezelf: blijf in beweging, eet en slaap zo goed mogelijk en zoek momenten van rust. Praat met mensen die echt luisteren en vraag hulp bij praktische dingen. Rituelen of kleine gebaren, zoals een kaars aansteken of herinneringen opschrijven, kunnen troost geven. En wees mild: rouw is geen taak om af te ronden, maar een weg die je in je eigen tempo mag gaan

Rouw heeft aandacht nodig. Natuurlijk, je moet door. Maar met alleen maar doorgaan red je het niet. Dan is er een risico dat je vastloopt.
Het is ook nodig om die andere kant van je leven aan te kijken, de kant van het verlies. Als er aandacht is voor zowel het verlies als voor het doorgaan, kom je weer vooruit in het leven.

Boektip: Van missen krijg je het koud
Geschreven door: Sandra Jongeneelen
Het boek ‘Van missen krijg je het koud; en wat rouw nog meer met je lijf doet‘ is geschreven voor iedereen die iemand is verloren. Dat hoeft niet te betekenen dat een geliefde dood is; verliezen kan ook betekenen dat je gescheiden bent of je baan bent verloren. Ook dan is er sprake van rouw. Mijn collega Jacqueline, is rouw- en verliestherapeut, voor therapie verwijs ik je graag naar haar.

Rouwen is een proces en verdriet wordt door elk anders beleefd.
Het kan zich aandienen als een wenteltrap. Zo dient het verdriet zich in alle hevigheid aan en zo neemt de hevigheid van het verdriet weer af.
Dit boek biedt mensen troost en bemoediging in tijden van verlies.

Een prachtige documentaire over rouw (en over liefde) is A new kind of wilderness. Te zien bij de NPO. Over een gezin dat in Noorwegen een autonoom bestaan heeft, met thuisonderwijs en leven van de natuur. Tot de moeder van het gezin overlijdt en het niet meer zo kan. Een aanrader.

'Levend verlies' is het verdriet om wat er had kunnen zijn — en er niet is. Het gaat niet om één gebeurtenis, maar om een blijvende werkelijkheid die steeds opnieuw pijn doet. Misschien zorg je voor een kind of partner die extra zorg en begeleiding nodig heeft, en voel je dagelijks het gemis van een gewoon gezinsleven. Misschien leef je met een chronische ziekte die je lichaam beperkt, terwijl je hoofd nog vol plannen zit. Of je hebt het contact met een ouder, kind of partner verloren, terwijl die persoon nog leeft — en dat maakt het gemis alleen maar ingewikkelder.

Levend verlies is vaak onzichtbaar voor de buitenwereld, maar bepaalt wel hoe je je dagelijks voelt. Het kan verwarrend zijn: je houdt van degene voor wie je zorgt, maar rouwt tegelijk om wat jullie niet (meer) hebben. Of je doet je best om positief te blijven, terwijl je je steeds opnieuw moet aanpassen aan wat niet (meer) lukt. Het verlies stopt niet, het verandert alleen van vorm. Veel mensen voelen zich hierin eenzaam, moe van het vechten, en soms ook schuldig over hun verdriet. Juist omdat het verdriet geen duidelijk einde heeft, is het moeilijk te plaatsen — voor jezelf én voor anderen.

Emotion Focused Therapy (EFT) kan helpen om hier op een andere manier mee om te gaan. In deze vorm van therapie staat het voelen en begrijpen van je emoties centraal. Emoties worden niet gezien als iets dat je moet overwinnen of wegdrukken, maar als richtingwijzers die je vertellen wat je nodig hebt. Door ruimte te geven aan onderliggende emoties — zoals verdriet, boosheid, schuld of schaamte — ontstaat er beweging en kunnen ze plaatsmaken voor andere emoties zoals compassie.

EFT biedt een veilige plek waarin je jezelf beter leert kennen, en waarin je langzaam meer innerlijke rust en veerkracht kunt ervaren, juist met alles wat je meedraagt.

Iemand in rouw is vaak enorm vermoeid. Moe, uitgeput, geen energie terwijl je overdag mogelijk tot weinig komt.
Rouwen wordt wel eens vergeleken met het lopen van een marathon. Het beleven van emoties kost enorm veel energie, je staat altijd aan als het ware en daarnaast staat onze filter om prikkels van buitenaf te filteren wagenwijd open. Hierdoor komt alles binnen en moet je veel meer verwerken en dat kost meer energie.
Mensen die ik spreek verwachten vaak niet dat ze zo vermoeid zijn maar het is een facet wat onlosmakelijk verbonden is met rouw. Je kunt het niet versnellen of omheen werken, het beste wat je kan doen is het respecteren en erop meebewegen. Je lijf en geest zijn keihard aan het werk!

In deze moeilijk periode van rouw kan het helpend zijn een brief aan jezelf te schrijven. Deze brief is bedoeld om je te herinneren aan alles waar je steun en kracht uit kunt halen voor de momenten dat je een steun in de rug kunt gebruiken. Wat te schrijven? Denk bijvoorbeeld aan het volgende: alle activiteiten waar je plezier aan beleeft, bijvoorbeeld wandelen in de natuur of tekenen. Verder kun je denken aan de mensen uit je omgeving die je steun bieden. Mensen die je kunt bellen. Zet ook eens jouw positieve karaktereigenschappen op een rij. Welke overtuigingen maken je sterk? Misschien zijn er goede adviezen die je wel eens hebt gekregen en andere belangrijke dingen die je niet wilt vergeten. Als je aan het schrijven bent, schieten er wellicht nog meer houvast punten te binnen. Op deze manier heb je een brief, waar je op terug zou kunnen vallen op moeilijke momenten.

Bij een verlies dat langer geleden is kun je later in je leven vastlopen. Dat heeft niet altijd met dat verlies te maken, maar kan getriggerd worden door een ander life event, bv een verhuizing, nieuwe baan of ontslag, burn/bore out, gezondheidsproblemen of scheiding.
Het is niet altijd duidelijk wat de oorzaak is, maar deze life events hebben ook verlies in zich. En dat kan de rouw van eerder weer activeren. Dat betekent niet dat je niet gerouwd hebt, maar misschien wel dat je er nog eens met iemand over wil praten.
Rouwtherapie kan dan een veilige plek zijn waar al die grote veranderingen en verliezen de ruimte mogen krijgen. Om zo ook weer ruimte te ervaren voor wat er speelt in je leven.

Net zoals elke verlieservaring uniek is, is ook elk rouwproces uniek. Je bent welkom om eens kennis te komen maken.

Als je recent een groot verlies hebt meegemaakt, is het heel normaal om niet te weten hoe je verder moet en of je je ooit weer een beetje normaal gaat voelen.
Je rouwt zoals je leeft en als je normaal gesproken je schouders ergens onder zet is dat bij rouw ook vaak je eerste reactie. Of als je eerst wil begrijpen wat er allemaal is gebeurt voor je het laat binnenkomen zal dat je eerste reactie zijn. Maar bij een groot impactvol verlies lukt dat niet altijd meer zo goed en kun je het gevoel hebben vast te lopen in je rouw. En dan kan het fijn zijn om een aantal gesprekken te hebben met iemand die gespecialiseerd is in verlies en rouw.
Soms heb je maar een paar gesprekken nodig om weer houvast te ervaren, soms merk je dat je meer nodig hebt en dan kan dat ook.

Net zoals elke verlieservaring uniek is, is ook elk rouwproces uniek. Je bent welkom om eens kennis te komen maken.

Dit hulpmiddel zet ik vaak in bij rouw. Ook verlies van een baan, relatie, gezondheid, zelfs een huisdier veroorzaakt een proces. De rouwslinger maakt de fases van dit proces inzichtelijk en kan houvast geven. Een therapeut kan hier in begeleiden.

Ik hoor mensen wel eens zeggen over of tegen iemand die iemand anders net is verloren en daar verhaal over doet: ja dat heb ik al gehoord.....

Geeft niks. Als die persoon het nodig heeft om meerdere keren zijn of haar verhaal te doen, laat hem of haar het verhaal dan doen. Tell and Tell again. Dat is verwerken. Mensen horen zichzelf op een gegeven moment praten. En dat geeft ook informatie over hoe ze in het proces staan. De tip voor de aanhoorder is dan ook: Listen and Listen again.

Geef geen goed bedoelde tips of oplossingen of adviezen, TENZIJ daar om gevraagd wordt. Vaak is alleen luisteren al voldoende.

De rest komt vanzelf of daarna.
Kom je er (samen) niet uit, welkom in mijn praktijk