Tips bij rouwverwerking

Is het nu rouw of is het rauw?
Mijn stelling is: misschien is het soms allebei.
Iemand verliezen is heftig. Je zult door een rouwproces heen moeten. En dat gaat met allerlei emoties gepaard.

Je emoties kunnen alle kanten op vliegen: van verdriet naar gemis, van wanhoop naar angst voor de toekomst, van schuldgevoel naar boosheid. Soms kunnen er ook gevoelens van opluchting bij komen, naast het verdriet dat er is.

Boosheid hoort er dus ook bij. En dat kan om allerlei redenen zijn. Soms komt die boosheid "rauw" op je dak. Of ken je jezelf niet zoals je reageert, of misschien komt die boosheid in alle heftigheid (rauwheid) naar boven.

Deze emoties zeggen iets over jou en over jouw gevoel. En hoe dat wordt getriggerd door allerlei gebeurtenissen die jou zijn overkomen.

Oordeel daar niet over. Probeer vanaf een afstand te kijken en na te gaan waar het vandaan komt en op welke momenten welke emoties zijn ontstaan. En vooral..... neem de tijd om te "rouwen"", Rouwarbeid is keihard werken. Het is niet van de ene op de andere dag over. Je moet verder met je leven, moet een nieuwe balans vinden in hoe je de toekomstige leven vorm gaat geven zonder die dierbare persoon die je bent verloren.

Als je daar hulp bij zou willen hebben, help ik je graag..... Sterkte

Soms houden we ons in voor anderen, houden we steeds rekening met anderen, maar komen we zelf in de knel. En kunnen we niet goed meer voelen wat er bij ons zelf speelt.
Sta jezelf toe om te voelen wat je voelt, zonder oordeel. Verdriet, boosheid, opluchting of verwarring — alles is normaal in rouw. Door ruimte te geven aan je emoties, geef je ook ruimte aan herstel.

Boek van Annemarie Serlier-van den Bergh
"Mogen zijn wie je bent"
Troost vinden en geven als het levenseinde nadert.
Troostvolle ervaringen van een ongeneeslijk zieke psycholoog.
Hoe vind je troost als je weet dat je nog maar kort te leven hebt? Hoe verwerk je zoveel verdriet en pijn en hoe geef je nog betekenis aan je leven?
In het boek staan tips voor de zieke en tips voor de omgeving.

Boektip: Rouwconflict - Regie op het hart
Geschreven door Tineke Rodenburg.
Tineke Rodenburg is de grondlegger van Verlieskunde en de minor "Beroepsmatig omgaan met verliessituaties" binnen de Hogeschool Utrecht waar zij van 1992 tot 2012 werkzaam was als hogeschooldocent. Van 2009 tot 2012 was zij hoofd van de post-hbo opleiding rouw-verliesbegeleiding van het Landelijk Steunpunt Rouw in samenwerking met de Hogeschool Utrecht. Zij heeft deze opleiding ontwikkeld en vormgegeven. Zij is als docent verbonden aan de geaccrediteerde postbachelor-opleiding Rouwbegeleidingskunde van de Hogeschool Utrecht, de post-HBO mediation van de HU, de opleiding Kindbehartiger, opleiding POH-GGZ Rino-Zuid, de PONS-academie en de SAU, Sociale Academie Utrecht. Daarnaast werkt zij vanuit haar eigen praktijk als psychosociaal systeemtherapeut met specialisatie rouw en verliestherapie, relatietherapie EFT Emotionally Focussed Therapy en EMDR. Tineke is supervisor, leertherapeut en opgeleid tot mediator en visiteur bij de koepelorganisatie RBCZ en het NVPA. Ze verzorgt lezingen ,workshops en trainingen op het gebied van verlies en rouw en de SCHIP-training.

Boektip: Als de man verliest - Omgaan met tegenslag, verdriet en rouw
Tim Overdiek en Wim van Lent.
Wim van Lent en Tim Overdiek zijn gespecialiseerd in de behandeling van rouw bij mannen. Zij schreven een boek vol waardevolle lessen en inzichten, gebaseerd op hun rijke ervaring met mannen die door tegenslag zijn geveld. Daarnaast interviewden zij bekende Nederlandse mannen, die openhartig vertellen over hun ervaringen: naast Humberto Tan over de dood van zijn twee broers, onder meer Douwe Bob over zijn liefdesverdriet, Ahmed Marcouch over zijn achtergelaten moederland, A.F.Th. van der Heijden over zijn verongelukte zoon en Falko Zandstra over de pijn bij een dreigend faillissement. Als de man verliest is een aangrijpend en inzichtrijk boek, voor zowel mannen als vrouwen. Wim van Lent (1958) is therapeut en mede-eigenaar van Opleidingen Land van Rouw. Zijn praktijk De Mannenboom is gevestigd in Nijmegen. Tim Overdiek (1965) is schrijver en therapeutisch coach. Hij was jarenlang journalist, onder meer voor NOS Nieuws. Op zijn dertiende verloor hij zijn vader en in 2009 overleed zijn vrouw Jennifer. Daarover schreef hij Tranen van liefde.

Rituelen kunnen je helpen om het verlies van een dierbare te verzachten en maken dat je je minder stuurloos voelt. Op internet zijn er allerlei rituelen te vinden. Je kunt uiteraard ook zelf een herdenkingsritueel bedenken. Dat kan van alles zijn, zoals een brief schrijven, vuur maken, een plant of boom planten op een voor jullie speciale plek, een lied zingen, iets begraven of een gedenkplekje maken.
Ook kan het helpen om symbolen te gebruiken. Bijvoorbeeld een kaars, een veer of een steen.

Bij een ritueel is er ruimte voor alle emoties: huil, lach,...

Dat antwoord blijft in het midden. Want voor ieder is dit anders. Wel zijn er fasen die je doormaakt, al verloopt dat soms grillig. Rouwen kan behoorlijk verwarrend zijn, omdat er allerlei gevoelens door elkaar lopen. Ook vindt je hoofd er waarschijnlijk nog wat van (ik mag me niet aanstellen, ik moet door).
Ruimte geven aan wat je voelt, ookal vindt je dit raar of gek, is misschien nog wel het belangrijkste.

Een mooi boek om te lezen is Ik rouw van jou.
Geen lange teksten, korte zinnen en veel illustraties. En toch duidelijk waarom je dingen voelt of hoe het proces verloopt.
Door te snappen wat je doormaakt en hoe je reageert, geeft dit meer rust.

Rouw ontstaat na een impactvol verlies. Denk hierbij aan verlies van een dierbare, van gezondheid, werk of een relatie. Het verlies raakt zo omdat het gaat om iets wat je heel dierbaar is, je voelt je ermee verbonden en is daarmee een deel van jou.
Op het moment dat je dat kwijtraakt verlies je dus ook een deel van jezelf en raakt het aan jouw identiteit. Jouw fundament en wat jou tot jou maakt.
Je kunt rouw hiermee zien als de prijs die we betalen voor liefde of het aangaan van een betekenisvolle relatie. "Rouwen is liefde" aldus Manu Keirse.

Het proces van rouwverwerking heeft onder andere als doel het aanvaarden van het verlies en het verweven van het verlies in je verdere leven. Hierbij is het belangrijk dat je voor jezelf ontdekt wat het verlorene voor je betekende en wie je bent zonder. Daar raakt het aan jouw identiteit.

Soms is het goed om iets te doen. Zoals bijvoorbeeld een hoekje in de kamer maken met spulletjes van degene die je mist. of een levensloop te maken van je vader/moeder.
Of een sieraad laten maken van de sieraden van je moeder.

Soms is het mooi om iets symbolisch te doen, bijvoorbeeld de as uitstrooien in je favoriete vakantieland, of een sieraad laten maken van sieraden van je moeder. Een hoekje inrichten in de kamer met spulletjes van degene die je mist.

Net zoals rouw en depressieve gevoelens op elkaar kunnen lijken of elkaar overlappen, is ook een burn-out niet altijd makkelijk van rouw te onderscheiden. Maar als je hulp zoekt, wil je wel graag bij de juiste hulpverlener terechtkomen.

Wat belangrijk is, is wat op de voorgrond staat. Gaat het vooral om het verlies en het omgaan met wat dat in je leven heeft veranderd? Of voel je je vooral uitgeput, overbelast en leeggelopen na een lange periode van stress?

Rouw is een reactie op verlies en gaat vaak gepaard met verdriet, gemis en het zoeken naar een nieuwe balans. Burn-out ontstaat door langdurige overbelasting en uitputting, vaak werkgerelateerd.

In onze gesprekken onderzoeken we waar je klachten mee te maken hebben. Als rouw de kern is, ben je bij mij op de juiste plek. Blijkt het vooral om burn-out te gaan, dan verwijs ik je met vertrouwen door naar een collega die daarin gespecialiseerd is.

Rouw gaat niet alleen over overlijden. Elke vorm van verlies kan rouw op gang brengen. Denk maar aan het verlies van gezondheid, een scheiding, een ontslag, een miskraam, ongewenste kinderloosheid of zelfs het verlies van een toekomstbeeld. Toch herkennen veel mensen hun gevoelens niet als rouw. En vaak… slaan ze belangrijke stappen over.

Goed om te weten is dat er gesproken wordt over rouwfases. Ik pak vandaag de vier rouwtaken, zoals Manu Keirse ze heeft uitgewerkt:

Taak 1: De werkelijkheid van het verlies onder ogen zien.
Dit is de eerste taak en vaak de moeilijkste stap: echt beseffen dat het verlies er is. Niet alleen in je hoofd, maar ook in je hart. Veel mensen blijven hangen in ‘doorgaan alsof het niet is gebeurd’.

Taak 2: De pijn van het verlies ervaren.
Hier draait het om het toelaten van emoties: verdriet, boosheid, angst, leegte. Geen gemakkelijke taak, zeker in een omgeving waar mensen vaak ongemakkelijk worden van intense emoties als verdriet of boosheid.
Veel mensen voelen dan ook de druk om 'sterk te zijn' of 'door te zetten' en slaan deze taak over.

Taak 3: Aanpassen aan een leven zonder datgene wat verloren is gegaan.
Vaak stappen mensen direct in deze taak. Ze proberen hun leven snel opnieuw in te richten, zonder écht stil te staan bij wat er is gebeurd of gevoeld. Dit noemen we vermijdende rouw: je gaat door, maar de pijn blijft onder de oppervlakte knagen.

Taak 4: Opnieuw leren genieten en het verlies een plaats geven.
Het verlies blijft onderdeel van je leven, maar je leert ermee leven. Het verlies krijgt een plek in jouw verhaal, zonder dat het alles overheerst.

Zoals je hierboven al las, gaan we vaak gelijk aan de slag met een oplossing. Als je meteen in de oplossingsmodus gaat, zonder stil te staan bij het verlies zelf, mis je essentiële verwerking. De pijn blijft namelijk zitten. Soms keert het later terug. Je kunt het dan opmerken bij je zelf als somberheid, fysieke klachten, burn-out en/of relatieproblemen. Dit geldt zeker ook bij ‘verborgen rouw’, zoals:
- Onvervulde kinderwens
- Een verbroken vriendschap
- Verlies van een thuisland of cultuur
- Chronische ziekte
- Onzichtbaar verlies (zoals verlies van zelfbeeld, toekomstperspectief)

Dus:
Tip 1: Sla de eerste twee rouwtaken niet over; ze zijn essentieel. Volgens Manu Keirse begint rouw met de werkelijkheid van het verlies onder ogen zien én de pijn van het verlies ervaren.
Stap er niet ongemerkt overheen en duik niet meteen in “hoe ga ik verder?”. Want als je de realiteit niet erkent en je jouw gevoelens overslaat, kom je niet écht tot verwerken.

Sta stil. Voel. Huil als dat nodig is. Schrijf het van je af. Geef ruimte aan je verlies.

Tip 2: Rouw is meer dan verdriet om overlijden – elk verlies telt!
Rouw hoort niet alleen bij de dood. Ook bij andere verliezen heb je recht op verdriet:

Als iets betekenisvol voor je was, mag je er ook om rouwen.
Erken je verlies – ook als je omgeving dat misschien niet ziet.

Dit boek is een praktische gids voor het omgaan met allerlei vormen van verlies – zoals het verlies van een dierbare, gezondheid, werk of toekomstplannen. Het boek biedt troost en laat zien dat herstel mogelijk is. Met inzichten uit o.a. de Chinese geneeskunde en het taoïsme helpt het je om emoties en lichamelijke reacties beter te begrijpen. Door tips, oefeningen en suggesties leer je op een gezonde manier met verlies om te gaan en groei je in kracht, wijsheid en mededogen.

Omgaan met verlies.
Hoe ga je om met het verlies? Hierop is geen kant en klaar antwoord te geven, omdat iedereen uniek is en daarmee ook de ervaring van het verlies. Het antwoord zit dan ook niet zozeer in de “hoe” vraag, maar meer in “dat” je er mee omgaat.
Geef uiting aan je emoties of gevoelens.
Het vraagt om een zekere mate van activering bij jezelf in wat voor vorm dan ook. Ook je omgeving kan hierin een rol spelen. Misschien zijn er wel mensen die er voor je kunnen en willen zijn. Hun aanwezigheid of luisterend oor biedt je de mogelijkheid uiting te geven aan je emoties of gevoelens.
Hulp bij rouwverwerking.
Het is mooi als je in je eigen omgeving mensen hebt die je kunnen helpen. Maar soms is dit ook niet het geval en kan het nodig zijn dat je professionele hulp inschakelt. Je huisarts kan hierin bijvoorbeeld een eerste rol vervullen. En denk ook aan een bedrijfsarts, als je werkzaam bent in een organisatie. Daarnaast zijn er diverse organisaties die programma’s aanbieden voor mensen die moeite hebben of worstelen met het proces van rouwverwerking. Aarzel niet om hiervan gebruik te maken als je er zelf of met je omgeving niet uitkomt.
Rouwverwerking is een persoonlijk proces en wordt door iedereen op zijn/haar eigen manier beleefd.
Reacties:
Het ervaren van een intens verlies kan diverse reacties oproepen. Besef dat ieder mens op zijn eigen manier op de gebeurtenis reageert. Ook kunnen reacties pas op een later moment optreden. Het sluipt er als het ware achteloos in en openbaart zich soms veel later. Hier kunnen wel maanden of soms jaren tussen zitten. Geef hierin de ruimte aan jezelf maar wees ook alert dat je hier mogelijk in blijft hangen.
Psychische reacties:
Eerst is er meestal het verdriet, maar ook boosheid en angst komen voor. Ook kan het voorkomen dat men vrede heeft met de situatie. Bijvoorbeeld omdat de overledene een langdurig ziekbed bespaard is gebleven, of omdat er sprake was van een mooi en intens leven. Dat het "goed" is zo. Het overlijden van een dierbare kan ook een intense worsteling met de eigen gevoelens oproepen.
Fysieke reacties:
Ook het lichaam kan reageren op het verlies. Geen zin meer hebben in eten en drinken of juist meer behoefte hieraan. Het lichaam kan in een soort van kramp raken, moeheid en je slap voelen komen voor, evenals een mogelijk extra hyper gevoel. De spanning die je voelt kan zich ook vertalen in hoofdpijn en concentratieproblemen.
In gedrag:
Soms wordt het je gewoon allemaal te veel en trek je, je terug. Ook aan het contact met anderen is mogelijk helemaal geen behoefte meer. Je isoleert je als het ware.
Vond je eerst iets fantastisch, nu interesseert het je totaal niet meer en steek je er ook geen energie meer in. Daarnaast kan het voorkomen dat je je volledig op iets stort. In de hoop dat vervelende gevoelens naar de achtergrond verdwijnen. Ervaring leert dat dit vaak ijdele hoop is omdat vroeg of laat deze gevoelens toch weer terugkomen.
Vraag hulp: Kom je er alleen niet uit, vraag dan hulp. Je hoeft het echt niet alleen te doen, doorbreek hiermee je eigen cirkel en je eigen patroon alles alleen op te lossen.

Mijn boekentip is: Rauwe rouw van Consuela Hendriks.
Na het verlies van haar dochtertje heeft zij haar emoties puur en eerlijk op papier gezet. Haar gedichten raken, confronteren en troosten. Ze helpen om te blijven voelen en erkennen, wat er is.

De Podcast van 15 mei 2025 gaat over rouwverwerking.
Mijn partner rouwt heel anders dan ik. Hoe begrijpen we elkaar?
Hoe ga je om het verlies en wat als je dat als partners heel anders ervaart en er ook heel anders mee omgaat?
Hoe zorg je dat verlies niet tussen jullie in komt te staan?

Veelal merk ik nog bij mensen die in de praktijk komen voor zorgen omtrent rouwverwerking, dat er stigma’s bestaan rondom hoe en wanneer rouw verwerkt zou moeten zijn. Dat werkt beperkend voor het rouwproces en kan in de weg zitten bij het zoeken naar hulp. Terwijl we inmiddels weten dat rouw een heel ruim proces is wat per individu heel anders kan verlopen. En dat dat allemaal gezonde rouw is. Er is dus geen schaamte nodig voor hoe heftig de rouw is, hoe lang die kan aanhouden of hoe lang het duurt voor die zich laat zien. De graadmeter die bepaalt of een rouwproces op een gezonde manier verloopt, is of er voldoende ruimte in iemands leven is voor zowel de rouw als voor het leven van alledag. Dit kan betekenen dat er een aantal jaren geen ruimte voor rouw is, wanneer iemands leven dan in het teken van iets anders staat. Pas wanneer mensen merken dat ze onvoldoende tot beweging en ontwikkeling komen en ze hier zelf niet uitkomen, is het nodig om hulp te zoeken.

Een graf of een mooie plek met goede herinneringen kan rust geven. Bezoek deze plek als je onrustig bent, als je je verdriet wilt voelen en uiten zonder rekening te hoeven houden met anderen. Op deze plek kun je samen zijn met je verdriet, je verloren geliefde, kind of vriendin en tot rust komen.

Rouw verloopt chaotisch en onvoorspelbaar. Schrijven helpt om je gedachten te ordenen, ruimte te geven, te onderzoeken. Een brief schrijven aan je verloren geliefde kan je helpen om je verdriet zonder begrenzing te uiten.

Gaat rouw eigenlijk wel ooit over?
Het begint met acceptatie. En dan gaat het niet over accepteren of oké zijn met het verlies dat je meegemaakt hebt, maar accepteren dat dat de nieuwe situatie is. Dat is vaak al een hele klus en een heel proces op zich. Pas als die acceptatie er is, kun je leren omgaan met de nieuwe situatie, er aan gaan wennen, je weg daar in vinden.
En pas daarna kun je zeggen, is het over? Of gaat het voor mij niet over, maar heb ik er toch mee om leren gaan?

Zorg goed voor jezelf: Neem de tijd om te ontspannen, gezond te eten en voldoende te slapen. Ja, ja, ja, ik weet het. Het klinkt zo cliché, maar helaas het is wel waar. Goede zelfzorg kan helpen bij het omgaan met levend verlies. Het is echt belangrijk om goed voor jezelf te zorgen. Echt waar. Het helpt je namelijk niet als je jezelf verwaarloost. Sterker nog, het kan dan langer duren. Gouden tip, maar oh zo moeilijk; 'Zorg goed voor jezelf!'

Als je een broer of zus verliest

Auteur: Minke Weggemans

Aandacht voor een onderbelichte vorm van rouw. Herkenbare ervaringsverhalen over het verlies van een broer of zus. Met citaten en gedichten.

Het verlies van een broer of zus brengt de dood heel dichtbij en confronteert je met allerlei levensvragen. Dan heb je andere mensen nodig om mee te praten. Minke Weggemans besteedt in dit boek aandacht aan diverse aspecten van deze onderbelichte vorm van rouw. Zij illustreert haar beschouwing met gedichten, citaten en verhalen van mensen die zelf een broer of zus hebben verloren. Wie zelf een broer of zus heeft verloren, zal veel van de ervaringen en gevoelens in deze verhalen herkennen. Minke Weggemans verzorgt lezingen, gastlessen en publicaties over deze ‘vergeten rouw’ om betrokkenen te steunen en hulpverleners te informeren. Ze publiceerde in 2005 het eerste Nederlandse boek over rouw van volwassen broers en zussen, Broederziel alleen? Het boek kende acht drukken en maakte veel reactie los.

Wanneer je te maken hebt met terugkerend verdriet en rouw om je kind met een beperking of een chronische ziekte, dan spreken we van levend verlies. De rouw is zo veelomvattend dat het in de weg kan zitten en omdat het aanwezig blijft en steeds verandert, moet je je er ook steeds toe verhouden.
Dat maakt dat het om een ander rouwproces gaat dan bij rouw na overlijden. Dat is eenduidiger; het overlijden heeft plaatsgevonden en je gaat je ertoe verhouden. Dit proces is grillig, langdurig en vlamt bij tijden weer op. Er is een waardevolle podcastserie over gemaakt die je wellicht kan steunen
bij dit proces: 'levend-verlies'

Rouwen van iemand waar je omgeeft kan heel pijnlijk zijn. Het liefst zie je die persoon weer vrolijk en sterk in het leven staan. Maar rouwen is een heel persoonlijk proces. Iedereen gaat daar op haar eigen manier in haar eigen tempo doorheen.
Wat helpt is dat je zelf initiatief neemt, contact zoekt met de rouwende, blijf een luisterend oor bieden zolang als nodig. Maar je aanbod praktisch; heb je zin om samen te gaan wandelen, zwemmen, eten, koken, etc.
Dat helpt!

Neem de tijd om te rouwen, blijf stilstaan bij je verdriet, je verlies, ook als de wereld om je heen de draad al oppakt. Als jij nog niet zover bent, dan ben je nog niet zover. Zoek vrienden, familie en hulpverleners op die naar jouw verhaal willen luisteren.

- Leren om alle verschillende en soms elkaar tegensprekende gevoelens toe te laten. Ga nergens heen. Voel... het zal in iets anders overgaan.
- Dit zelfde doen samen met een ander (vriend of therapeut). Stil zijn en voelen. Samen.
- Afleiding zoeken voor de afwisseling.
- Dit zelfde doen samen met een ander (vriend of therapeut).
- Bewegingen afmaken, die je gewend was: nog eens naar een plek gaan waar je samen kwam. Nog eens zo vroeg opstaan als je moest voor die baan.
- Spreken met diegene of datgene dat je verloren bent in een kleine opstelling onder begeleiding.
- Een brief schrijven en dit delen met een therapeut.
- Creatieve dingen, een monumentje maken in huis of tuin, eigen tekst maken op een liedje dat past.
- Tijd. Rouw heeft soms veel tijd nodig. Het heeft voor ieder een eigen, natuurlijke duur.

Verliezen willen verwerkt worden.
Met huid en haar, met lichaam en geest.
Dat duurt niet eeuwig.
Echt, op een zeker moment ga je weer lachen.
Je hebt zin in een grap. Iets lekkers, iets leuks.
Leven is daarna weer lichter, weer rijk en waardevol.

Oefening: Een doorlopende brief schrijven

Spoken er in je hoofd steeds dezelfde gedachten rond, ben je nog niet klaar met iets, heb je niet goed afscheid kunnen nemen, moet je bepaalde gesprekken nog afsluiten?

Dan kan het helpen om een doorlopende brief te schrijven. Dat is een brief waar je iedere dag aan schrijft. Je gaat net zo lang door totdat hij af is. Dat is het moment dat je voelt dat alles is gezegd wat moet worden gezegd. Tot het moment dat je weet dat het over is en dat je vrij bent.

Kies een vast moment, een vast tijdstip en zet de timer op 10 minuten, een kwartier of een half uur. Als je niet weet wat je moet schrijven, zet je pen op het papier en laat je hand bewegen zoals het wil bewegen, net zolang tot de woorden komen.

Handvatten voor meer verbinding bij verlies en verdriet.........................................................................................................................................................................................................................

....over liefde, verlies en een nieuwe toekomst...................................................................................................Door Jeannot Peijen............................................................................................

Nog maar eens een 'gouwe ouwe': Helpen bij verlies en verdriet van Manu Keirse. Het is een heel handzaam boek, wat zowel de rouwende als de omgeving. Het geeft je inzicht in hoe bepaalde dingen werken, dus het kan helpen om jezelf of de mensen om je heen beter te begrijpen. En dat kan zorgen voor meer begrip voor elkaar.
Het is een boek dat je niet ineens uit hoeft te lezen. Pak het er af en toe eens bij en lees dan weer een stukje of een hoofdstuk.

Rouw is een persoonlijk proces en kan zich op allerlei manieren uiten. Sta jezelf toe om verdriet, boosheid, schuldgevoel of verwarring te voelen, zonder daarover te oordelen. Door deze emoties te erkennen en er met mildheid bij stil te staan, ontstaat er ruimte voor heling.

Zorg goed voor jezelf: Neem de tijd om te ontspannen, gezond te eten en voldoende te slapen. Ja, ja, ja, ik weet het. Het klinkt zo cliché, maar helaas het is wel waar. Goede zelfzorg kan helpen bij het omgaan met levend verlies. Het is echt belangrijk om goed voor jezelf te zorgen. Echt waar. Het helpt je namelijk niet als je jezelf verwaarloost. Sterker nog, het kan dan langer duren. Gouden tip, maar oh zo moeilijk; 'Zorg goed voor jezelf!'

Rouw is voor niemand hetzelfde. Iedereen rouwt op zijn eigen manier. Ook de periode van rouw is verschillend. Neem de tijd die jij nodig hebt.
Lukt het een moment op de dag om weer even in het hier en nu te zijn, dan is dat prima en fijn: geniet ervan! Is er een dag dat je je alleen maar verdrietig en ellendig voelt, ga daar dan niet tegen vechten. Kijk waar je behoefte aan hebt en wees lief voor jezelf!

Het boekje 'Vingerafdruk van verdriet' van Manu Keirse is een mooi boekje dat tot steun kan zijn voor iedereen die met verlies wordt geconfronteerd. Voor iedereen die een kind, een broer of een zus, de partner, een ouder, een vriend of een droom verliest. Het is niet alleen geschreven voor hen die het zelf moeilijk hebben, maar ook voor familieleden, vrienden en collega's van wie ze steun verwachten op hun moeilijke reis naar hernieuwd leven. Het is geen boek over dood. Het is een boek over leven, over het emotionele leven van iemand die wordt geconfronteerd met het verlies van een dierbaar iemand. Het is niet bedoeld om in één keer uit te lezen, of om eenmaal te lezen en weg te leggen, maar om telkens weer ter hand te nemen.

‘Bewustzijn van de verliezen in ons leven kan leiden tot meer verbondenheid met onszelf en een verdiept begrip van ons bestaan.’

Elke keer dat we om iemand of om iets geven, worden we geconfronteerd met het fundamentele levensfeit dat wij diegene of datgene ook weer zullen verliezen, én dat wij zelf ook verloren zullen gaan. Verlies is daarmee net zo fundamenteel voor het menselijk leven als de liefde.
In Verlieskunst integreren psychotherapeut Mai-Britt Guldin en theoloog-filosoof Carlo Leget de vijf dimensies van rouw: de fysieke, emotionele, cognitieve, sociale en spirituele. Door bestaande therapieën, hulpmiddelen en modellen uit de psychologie, de filosofie en de theologie te verbinden ontstond een geïntegreerd procesmodel (IPM) dat ons helpt de alomvattendheid van rouw te bevatten. Hoewel de confrontatie met de donkere en zware kant van het leven nooit een garantie is dat we veranderen in wijzere mensen, bestaat er wel degelijk een mysterieuze relatie tussen tegenslag en existentiële groei. De groei waarmee wij onszelf en anderen kunnen helpen.

Een mooie boekentip is het boek Helpen bij verlies en verdriet van rouwexpert Manu Keirse. Het boek heeft verschillende hoofdstukken met verschillende thema's rondom verlies en verdriet. Het is niet bedoeld om van voor naar achter ineens uit te lezen, maar om steeds opnieuw ter hand te nemen bij een hoofdstuk wat aanspreekt of op dat moment relevant is.
Met veel heldere praktijkvoorbeelden is het helpend voor iedereen die met verlies en verdriet te maken heeft.

Zie het proces van rouw, alsof je in een roeibootje zit. Aan de ene kant de peddel van verdriet, aan de andere kant de peddel van het weer oppakken van het leven. Zorg dat deze in balans zijn, dan roei je weer vooruit. Als je alleen met je verdriet peddel roeit, kom je niet vooruit. Als je echter alleen bezig bent met doorgaan met het leven, roei je ook in rondjes. Zorg dat er ruimte is voor beiden, zowel voor verdriet alsook voor het weer oppakken van het leven.

Wat gebeurt er na het sterven...

Openhartig, een doosje met 102 vragen die gaan over afscheid en wat het voor een ieder betekent.

"Het verlies van een dierbare beleeft iedereen op een heel eigen manier. Deze vragen nodigen je uit om met elkaar te delen wat dit afscheid betekent voor een ieder van jullie".

En heeft alles met rouw te maken, de plek die je innam in het gezin.

Oudste dochters: te veel verantwoordelijk, plichtsgetrouw, serieus, voortvarend en zorgzaam.

Nu ben ik zelf geen oudste dochter, maar de jongste.
In mijn praktijk zie ik veel cliënten die oudste dochter zijn en de meeste vriendinnen van mij zijn oudste dochter. Het fenomeen intrigeert mij. In mijn eigen gezin van herkomst hebben de posities die we innamen ingrijpende effecten gehad tot op de dag van vandaag..

Een aanrader dit boek, changing perspectives :-).

Als je een groot verlies meemaakt in je leven, doet dat wat met je identiteit. Je wordt even stil gezet en 'gedwongen' tot nadenken: wie ben ik en wat wil ik. Dat kan een verwarrend, maar ook heel mooi proces zijn. De zoektocht naar jezelf.

Levend-verlies.nl de podcastserie.

Podcast:
De verloren kunst van het rouwen / Een gesprek met Manu Keirse.

*Focus op het hier en nu:** Probeer te leven in het moment en geniet van de kleine dingen in het leven. Hoe snel stap je over kleine dingen heen. Kleine die zo normaal lijken. En hoe vaak kijk je terug naar het verleden? Naar de minder leuke ervaringen en herinneringen of de dingen die jij fout hebt gedaan. Probeer te leven in het hier en nu. Je kunt niet alles van tevoren weten. Dit kan helpen om je te richten op wat je nog wel hebt.

Rouwen

Als je hebt te rouwen om een groot verlies zoals het overlijden van een dierbare, het verlies van je gezondheid of een belangrijke verandering in je leven, geef je zelf de ruimte en tijd om emoties te verwerken. Iedereen rouwt op zijn eigen manier. Er is geen goed of fout.

Belangrijk is dat je toe laat toe dat je hele lijf en je gedachten zegt en voelt. “Ik wil dit niet. Ik wil niet dat dit waar is” Dat is jezelf erkennen als je dit zo voelt.
Voorbij aan: logisch dat je dit niet wilt. Het gaat om volledig toelaten wat er dan is, je geeft jezelf de ruimte. Alle gevoelens en emoties mogen er zijn boosheid, verdriet, schuldgevoel, verwarring, angst, opluchting.

Zoek ook ondersteuning bij vrienden en familie of als dat niet genoeg is zoek dan een professional. Je kan dan ook bij mij terecht.

Rouw is een intense, persoonlijke ervaring die je op elk niveau kan raken: emotioneel, fysiek, mentaal en energetisch. Omgaan met rouw is hart(d) werken. Rouw - arbeid. Hier zijn vijf krachtige tips:

1. Grond jezelf in je verdriet
Gronding is belangrijk om stabiel te blijven, vooral in tijden van emotionele stormen. Visualiseer diepe wortels van wit licht die uit je voeten de aarde in groeien. Dit helpt je om te blijven staan in je verdriet, in plaats van erin te verdrinken. Het zorgt ervoor dat je verdriet kunt doorvoelen zonder je volledig mee te laten slepen. Gronden helpt je om aanwezig te blijven, ook wanneer de pijn zwaar is.

2. Open je hartchakra voor heling
Het hartchakra is de sleutel in het acceptatieproces van verlies. Rouw kan dit chakra verstikken met gevoelens van pijn en gemis. Door je hartchakra bewust te openen, geef je jezelf de ruimte om zowel het verdriet te voelen als liefdevolle herinneringen toe te laten. Een dagelijkse meditatie waarbij je je hart vult met licht kan helpen om die ruimte te creëren. Vraag jezelf af: "Wat heb ik nu nodig om te helen?" en gun jezelf de tijd en ruimte om die behoefte te vervullen.

3. Laat je energie vrij stromen
(Onderdrukte) rouw kan energieblokkades creëren, als de emoties te intens zijn om te begrijpen. De emoties gaan dan vastzitten, bv. in je buik, rond je borstkas of keel. Visualiseer je energie als een stromende rivier en stel je voor dat het verdriet als een golf door je heen stroomt zonder vast te blijven zitten. Dit helpt om emoties te verwerken in plaats van ze op te kroppen. Laat de energie door je lichaam stromen, zodat je fysiek en emotioneel in beweging blijft.

4. Bescherm je energieveld
Tijdens rouw ben je vaak extra gevoelig voor de energieën van anderen. Het is belangrijk om je eigen energieveld te beschermen, vooral tegen ongevraagde adviezen of negatieve invloeden. Visualiseer een gouden bubbel om je heen die je beschermt, zodat je in je eigen rouwproces kunt blijven zonder beïnvloed te worden door de buitenwereld. Dit geeft je de ruimte om je eigen gevoelens te doorleven.

5. Gebruik affirmaties voor zachtheid naar jezelf
In tijden van rouw is het belangrijk om mild voor jezelf te zijn. Gebruik affirmaties die je herinneren aan je kracht en het natuurlijke proces van rouw, zoals: "Ik geef mezelf de tijd en ruimte om te helen" of "Het is oké om te voelen wat ik voel". Door deze affirmaties dagelijks te herhalen, geef je jezelf toestemming om verdrietig te zijn, en ook om verder te gaan in een leven met het gemis.

Heb je het gevoel dat je vastzit in je rouwproces? Of wil je leren hoe je je verdriet op een dieper niveau kunt verwerken en ruimte kunt maken voor de nieuwe situatie? Je bent van harte welkom in mijn praktijk. 💛

Een impactvol verlies vraagt om een nieuwe verbinding met wie of wat je verloren bent. Het gaat immers niet over loslaten maar over anders vasthouden. Een zogenaamd 'linking object' kan helpen in het voelen van die verbinding. Dat kan een sieraad zijn van de overledene, zijn of haar geurtje wat je opdoet of een foto die je met je meedraagt. Het kan je een gevoel van troost of nabijheid geven.

In de podcast "Ruimte voor Rouw ", aflevering 5 praat Socioloog Ameline Ansu over burn out en depressie als gevolg van rouw, onvoorwaardelijke steun die vrienden kunnen bieden, over troost vinden in kleine rituelen.
De moeite waard om te beluisteren!

In onze samenleving zijn we vaak gericht op verdergaan en nemen we weinig tijd om te rouwen. Mensen om je heen steunen je vaak in het begin, maar na verloop van tijd wordt dit minder. Maar juist dan heb je vaak behoefte aan ondersteuning en erkenning. Wees niet bang om dit uit te spreken naar je dierbaren.

Gun jezelf de tijd om te rouwen en denk niet dat het na een tijdje over ‘moet’ zijn. Weet dat het verdriet kan blijven, maar dat je op termijn leert omgaan met het verlies en de daarbij horende emoties.

Dit is hét basisboek over rouw. Het rekent af met vele mythes over rouw en verlies en je leert dat rouwen voor iedereen anders is. In dit boek staan verschillende soorten verliessituaties beschreven en ontdek je hoe je met verlies kunt omgaan. Aan de hand van vele voorbeelden leer je hoe rouwen niet gelijkstaat aan afscheid nemen, maar aan anders leren vasthouden.

Ook bevat het boek vele tips voor rouwenden en hun omgeving.
Een aanrader!

In onze praktijk zie ik soms stellen die uit elkaar gegroeid zijn na een miskraam. Vaak doordat ze het heel anders beleefd hebben, er een ander gevoel bij hebben en elkaar hierin niet kunnen vinden. Ze rouwen ieder op hun eigen manier.
Soms mag ik dan de tolk/vertaler zijn, waarbij we kijken naar hun beider verhaal. Naar hun behoeften. Wat ze nodig hebben van de ander. En hoe ze elkaar weer kunnen vinden.
We zijn nou eenmaal allemaal anders. Dus al wat we meemaken, zullen we ook anders beleven. Dat is niet erg, zo lang we ervoor open staan om te horen hoe de ander het beleeft en deze in zijn/haar waarde te laten.

Tips geven voor rouw...........dat helpt niet. Wat wel helpt is ons volledig te openen voor het rouwproces, het diepe gevoel van missen en daarmee gepaard gaande leegte zonder ons met deze gevoelens,ons gevoelsleven te identificeren.

choose, connect en communicate.

Choose staat voor dat je hebt te/mag kiezen wat goed voor jou is. Richt je op alles wat energie geeft, ook al is het heel klein en laat schieten wat energie kost, zoals aanwezig zijn bij familie / vrienden bijeenkomsten waar je te veel prikkels krijgt. Je mag heel egoistisch zijn.

Connect: zoek verbinding op met mensen die er echt voor jou zijn, die je ondersteunen in je verdriet of boosheid en die hun nieuwsgierigheid thuis laten. want dan gaat het over hun en niet over jou

Communicate: vertel wat er in je omgaat, waar je zit, hoe je tegen het verlies aankijkt

A very good book to help processing grief and loss is "When life hits hard" by Russ Harris.
It is a self-help book based on the ACT, Acceptance and Commitment Therapy containing a lot of practical tips easy to follow and implement.

Steeds meer werkgevers betalen mee aan de kosten voor (rouw)therapie. Op deze manier ondersteunen zij jou om te (re)integreren op een manier die aansluit bij jouw tempo. Dit geeft meer kans op een succesvolle terugkeer naar de werkvloer.
Ruimte en begrip voor wat even niet lukt, geeft ook ruimte voor wat wel weer kan.

Vraag je werkgever naar de mogelijkheden, ik maak graag een offerte voor jouw persoonlijke situatie.

Omdat ik ben aangesloten bij beroepsvereniging NFG en koepelvereniging RBCZ komen mijn cliënten in aanmerking voor een gedeeltelijke vergoeding van de kosten. Voorwaarde is een aanvullende verzekering die alternatieve of complementaire zorg vergoed.

Vaak wordt er voor een bepaald aantal sessies een deel van de kosten vergoed.
Kijk op je verzekeringspolis, vraag het na bij je zorgverzekeraar of we kunnen het bespreken tijdens het vrijblijvende kennismakingsgesprek.

Er is geen verwijzing van je huisarts nodig en je betaalt geen eigen risico.

Rouw is een diepe emotionele reactie op verlies. Het omvat een breed scala aan gevoelens zoals verdriet, woede, verwarring, en soms zelfs schuldgevoel. Het is belangrijk om te beseffen dat rouwen geen lineair proces is – het kent pieken en dalen, goede en slechte dagen.

Hoe kun je omgaan met rouw?

Geef jezelf de tijd: Er is geen 'juiste' tijdlijn voor rouw. Sta jezelf toe om op je eigen tempo te helen.

Praat erover: Het delen van je gevoelens met vrienden, familie, of met een therapeut kan verlichting bieden.

Zelfzorg: Zorg goed voor jezelf door gezond te eten, voldoende te slapen en fysiek actief te blijven.

Herinner en eer: Het kan troostend zijn om herinneringen te koesteren en rituelen te volgen die je verbonden houden met wat je hebt verloren.

Wees geduldig met jezelf: Het is normaal om een breed scala aan emoties te voelen. Wees lief voor jezelf en erken je gevoelens.

Rouwen is persoonlijk: Iedereen rouwt anders en dat is oké. Vergelijk jouw proces niet met dat van anderen en wees geduldig met jezelf.

En onthoud: Jij bent niet alleen: Als je je overweldigd voelt, weet dan dat het oké is om hulp te vragen. Praat met iemand die je vertrouwt. Merk je dat dat je niet voldoende ondersteunt of verder helpt? Dan kan hypnotherapie kan een waardevol hulpmiddel zijn om je te helpen navigeren door je verdriet en weer balans te vinden.

Wees geduldig met jezelf: Het is oké om jezelf de tijd te geven om te rouwen en te genezen. Wat we vaak doen is onszelf onder druk zetten. Ik wil nu van deze vervelende gevoelens af. En dat is logisch. Want je rot voelen is niet fijn en daar willen we allemaal zo snel mogelijk vanaf. Maar verwacht niet dat je meteen weer helemaal jezelf bent. Dit heeft soms tijd nodig. Wees dus geduldig met jezelf. En een beetje lief voor jezelf.

Op het moment dat je een ingrijpend verlies meemaakt verlies je niet alleen feitelijk iets of iemand, maar ook dat wat nog had kunnen zijn. Plannen voor de toekomst, wensen, doelen om naar toe te werken.
De toekomst is een script wat we zelf schrijven, het beeld wat we zelf creëren. Door dat ingrijpende verlies moeten we ook dit script herschrijven. Nieuwe beelden en dromen maken want het oude past niet meer.
Een gezond rouwproces draagt daar aan bij.

Lukt het jou om een nieuw script voor de toekomst te schrijven?